BHP przy wykopach ziemnych

Wykopy ziemne to jeden z najbardziej niebezpiecznych etapów każdej budowy. Zawalenie się ściany wykopu może nastąpić w ułamku sekundy, a pracownik w środku nie ma szans na ucieczkę. W tym artykule wyjaśniamy, jakie obowiązki spoczywają na wykonawcy i jak skutecznie zadbać o BHP przy wykopach ziemnych – od etapu planowania aż po zakończenie robót.

Roboty ziemne, zaraz po pracach na wysokości, należą do grupy robót budowlanych o najwyższym wskaźniku wypadkowości. Największe ryzyko stwarzają niezabezpieczone, głębokie wykopy wąskoprzestrzenne – czyli takie o szerokości dna mniejszej lub równej 1,5 m. W przypadku nagłego obsunięcia gruntu lub zawalenia ściany wykopu pracownicy w środku praktycznie nie mają możliwości reakcji.

Na terenie województwa łódzkiego, jak i w całej Polsce, przepisy BHP przy pracach ziemnych reguluje przede wszystkim Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych. To właśnie ten dokument definiuje minimalne wymagania dotyczące zabezpieczania wykopów i organizacji pracy.

Zanim jakikolwiek pracownik zejdzie na dno wykopu, wykonawca musi dopełnić szeregu formalności i działań technicznych. Standardy Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie jednoznacznie wskazują, że roboty ziemne muszą być prowadzone pod nadzorem doświadczonych, wykwalifikowanych osób posiadających wiedzę z zakresu BHP.

Kluczowe działania przed rozpoczęciem robót:

• Opracowanie IBWR – Instrukcji Bezpiecznego Wykonywania Robót dla konkretnego zadania, uwzględniającej warunki terenowe, rodzaj gruntu, poziom wód gruntowych i lokalizację instalacji podziemnych
• Inwentaryzacja sieci podziemnych – przed robotami ziemnymi w pobliżu sieci ciepłowniczych, gazowych, elektroenergetycznych lub wodno-kanalizacyjnych konieczne jest uzgodnienie bezpiecznych odległości z właścicielem sieci
• Sprawdzenie kwalifikacji i badań lekarskich – wszyscy pracownicy muszą posiadać wymagane kwalifikacje zawodowe, aktualne szkolenia BHP oraz orzeczenie lekarza medycyny pracy
• Oznakowanie terenu – miejsca niebezpieczne ogradza się i oznacza tablicami ostrzegawczymi; w nocy wykopy muszą być zabezpieczone czerwonymi światłami ostrzegawczymi

To jeden z punktów, w którym wykonawcy najczęściej popełniają błędy lub oszczędzają – i to właśnie tutaj dochodzi do tragicznych wypadków. Przepisy są jednoznaczne: ściany wykopów głębszych niż 1 m należy skutecznie zabezpieczać poprzez obudowy.

Dopuszczalne metody zabezpieczenia ścian wykopu to:

• Skarpowanie – wykop ze skarpami o bezpiecznym kącie nachylenia; dla gruntów spoistych bezpieczny kąt to ok. 45°, dla gruntów piaszczystych nie może przekraczać kąta stoku naturalnego
• Szalunki systemowe – rozparcie lub podparcie ścian wykopu; szalunki muszą wystawać ponad poziom gruntu co najmniej 0,15 m
• Obudowy prefabrykowane – montowane z użyciem urządzeń mechanicznych od strony już zabezpieczonej części wykopu
• Ścianki berlińskie, grodzice stalowe (typ Larsen), ściany szczelinowe – stosowane przy wykopach głębokich powyżej 4 m, wymagają indywidualnej dokumentacji projektowej

Ważna zasada: wykop o ścianach pionowych może pozostać nieumocniony wyłącznie do głębokości 1 m i tylko w gruntach zwartych, pod warunkiem że pas terenu przy krawędzi o szerokości równej głębokości wykopu jest nieobciążony. W Łodzi i okolicach, gdzie często spotykamy grunty o zmiennej spoistości, te warunki rzadko są spełnione – nie należy ryzykować.

Nawet prawidłowo zabezpieczony wykop może stać się śmiertelną pułapką, jeśli organizacja pracy wokół niego jest chaotyczna. Kilka zasad, których bezwzględnie przestrzegamy na każdym placu budowy:

• Koparka powinna stać co najmniej 0,6 m od krawędzi wykopu, poza granicą klina naturalnego odłamu gruntu; wokół maszyny wyznacza się strefę niebezpieczną
• Urobek składuje się wyłącznie w odległości minimum 0,6 m od krawędzi wykopu – składowanie bliżej obciąża grunt i może spowodować obsunięcie ściany
• Ruch środków transportu w pobliżu wykopu musi odbywać się poza granicą klina odłamu gruntu
• Zakaz przebywania ludzi w zasięgu naczynia roboczego koparki, w wykopie podczas transportu materiałów oraz pomiędzy ścianą wykopu a maszyną – nawet w czasie jej postoju
• Zejścia do wykopu o głębokości powyżej 1 m zapewnia się za pomocą schodni lub drabin; odległość między zejściami nie powinna przekraczać 20 m

Warunki w wykopie zmieniają się dynamicznie – wpływ mają opady deszczu, temperatura, a na terenie województwa łódzkiego nierzadko też wysoki poziom wód gruntowych. Właśnie dlatego stan zabezpieczeń wykopu trzeba sprawdzać każdorazowo przed zejściem pracowników, a nie tylko raz dziennie.

Szczególną uwagę należy zwrócić po:

• opadach deszczu – woda nasyca grunt i dramatycznie zmniejsza jego stabilność
• mrozie – rozmrożony grunt traci spójność
• dłuższej przerwie w robotach – obudowa mogła ulec poluzowaniu lub deformacji

W gruntach nawodnionych lub na terenach osuwiskowych wymagania bezpieczeństwa są jeszcze bardziej rygorystyczne i powinny być oparte na specjalistycznej dokumentacji geologiczno-inżynierskiej. Ażurowych zabezpieczeń ścian wykopu nie stosuje się w gruntach nawodnionych ani w okresie zimowym.